In zijn column ‘De sloop van de bijstand’ (Forum, 14 januari) geeft Marcel van Dam een reactie op mijn voorstel om Rotterdamse wijken werkloosheidsvrij te maken. Van Dam stelt dat mensen in de bijstand de vaardigheden missen om betaald werk te verrichten en ze desondanks verplicht worden dit toch te doen, op straffe van intrekking van hun uitkering. Dat is dwangarbeid en vernedering van mensen zo stelt hij.

Tegelijkertijd erkent hij dat het overgrote deel van de mensen in de bijstand wel degelijk wil werken (92 procent volgens het SCP) en dat in het verleden veel te weinig aandacht is geweest voor het activeren van deze mensen. De hoofdvraag die Van Dam stelt is of er een humane manier is om mensen die niet in staat zijn volledig betaald werk te verrichten toch aan de slag te krijgen.

In Rotterdam zien we ons al langer voor dit vraagstuk gesteld. Van de grote steden kent Rotterdam het hoogste aandeel laagopgeleiden en arbeidsinactieven. Vanaf 2006 hebben we een omslag gemaakt waarbij twee punten centraal staan: 1. Richt je op de kracht van mensen in plaats van op beperkingen. Iedereen kan iets. En 2. Erken dat niet iedereen 100 procent arbeidsproductief kan zijn.

Vanuit deze uitgangspunten is een nieuwe werkwijze ontwikkeld waarbij samen met de persoon wordt gekeken naar een haalbare vorm van arbeidsparticipatie. We leggen de lat hierbij hoog, maar accepteren dat het niveau van participatie per individu verschilt. Ook wordt na verloop van tijd bekeken of er verdere ontwikkelingsmogelijkheden zijn. Voor de één betekent dat het volgen van een cursus Nederlands of vrijwilligerswerk voor 4 uur per dag. Voor de ander het volgen van een leer-werktraject of het werken bij een bedrijf met een loonkostensubsidie.

In elk van deze gevallen is er geen sprake van 100 procent arbeidsproductiviteit, dat wil zeggen dat iemand met het geleverde werk niet zijn eigen salaris kan terugverdienen. We kiezen ervoor dat deel dat iemand niet ‘rendabel’ is door de overheid te laten betalen. Oftewel, een reumapatiënt in de bijstand die maar voor 40 procent productie levert, wordt toch voor 100 procent betaald. Zo wordt het gat gedicht tussen volledig inactief zijn met een uitkering en volledig marktconform werken.

Anders dan Van Dam betoogt, maken wij de wijken hiermee niet bijstandsvrij, maar vrij van werkloosheid en inactiviteit. Iedereen kan iets en iedereen doet iets. De bijstandsgelden worden benut om mensen te laten participeren.

De manier waarop we dit doen, is niet zo kil en koud als Van Dam beweert. Nogal wat mensen in de bijstand kennen een stapeling van problemen. Juist zij worden geconfronteerd met loketten en formulieren en weten dikwijls niet waar zij hulp kunnen halen.

Daarom wachten wij niet tot mensen bij een loket komen, maar zoeken we hen thuis op. Zonodig wordt hulp geboden om het huishouden weer op orde te krijgen, schulden te saneren of sociaal-medische problemen op te lossen. Pas als stimulering en aanpassing van de situatie niet werkt, wordt er meer druk uitgeoefend om mensen te bewegen aan de slag te gaan. Het stoppen van de uitkering is daarbij het einde van een proces, niet de start.

Wat Van Dam zich ook niet lijkt te realiseren, is dat we het ons niet kunnen veroorloven zoveel mensen onnodig aan de kant te laten staan. Niet omdat ze een kostenpost zijn, maar omdat ze ook een zinvolle bijdrage kunnen leveren aan een vitale samenleving waarin iedereen meetelt en meedoet.

Het is jammer dat de oude Van Dam dit krachtige linkse ideaal is kwijtgeraakt en door teleurstellingen uit het verleden oude oplossingen die niet hebben gewerkt, blijft verdedigen. Alle idealisme moet juist worden aangewend om mensen die langdurig aan de kant staan, weer perspectief te bieden op een betere toekomst.

Dit artikel is verschenen in de Volkskrant van 21 januari 2010

Klik hier voor de reactie van PvdA-wethouder Jantine Kriens op de column van Van Dam